I. Trước khi đọc
Ví dụ: Với em, Thái Bình là quê hương yêu dấu.
Quê hương là những gì gần gũi, thân thuộc, thiêng liêng nhất với mỗi chúng ta; là cây đa, bến nước, sân đình, là con đường làng phủ đầy rơm rạ những ngày mùa, … Tình yêu quê hương là một trong những tình cảm ấm áp, sâu bền nhất, luôn hiện diện trong sâu thẳm trái tim ta và là hành trang quý giá giúp ta khôn lớn trưởng thành.
Một số bài thơ viết về quê hương mà em yêu thích là:
Quê hương (Giang Nam)
Thuở còn thơ ngày hai buổi đến trường
Yêu quê hương qua từng trang sách nhỏ
Ai bảo chăn trâu là khổ
Tôi mơ màng nghe chim hót trên cao
Nhớ những ngày trốn học đuổi bướm cạnh cầu ao
Mẹ bắt được chưa đánh roi nào đã khóc
Quê hương (Đỗ Trung Quân)
“Quê hương là chùm khế ngọt
Cho con trèo hái mỗi ngày
Quê hương là đường đi học
Con về rợp bướm vàng bay”…
Quê hương (Tế Hanh)
“Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ
Màu nước xanh, cá bạc, chiếc buồm vôi,
Thoáng con thuyền rẽ sóng chạy ra khơi,
Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá!” …
Bài thơ Hắc Hải (Nguyễn Đình Thi)
“Việt Nam đất nước ta ơi
Mênh mông biển lúa đâu trời đẹp hơn
Cánh cò bay lả rập rờn
Mây mờ che đỉnh Trường Sơn sớm chiều”.
III. Trải nghiệm cùng văn bản
1. Nội dung chính
Với chùm ca dao về quê hương, đất nước, tác giả dân gian đã thể hiện được sâu sắc tình yêu quê hương, đất nước, lòng yêu mến, tự hào về vẻ đẹp của các vùng miền khác nhau.
2. Tìm hiểu từ ngữ khó
Các địa danh ở Hà Nội:
- Trấn Võ
- Thọ Xương
- Yên Thái
- Tây Hồ
Các địa danh ở Lạng Sơn:
- xứ Lạng
- sông Tam Cờ
Các địa danh ở Huế:
- Đông Ba
- Đập Đá
- Vĩ Dạ
- Ngã ba Sình
III. Suy ngẫm và phản hồi
1. Số dòng, số tiếng trong ca dao - lục bát
Bài 1 và 2: Mỗi bài có 4 dòng và chia thành 2 cặp lục bát, dòng trên có 6 tiếng, dòng dưới có 8 tiếng.
2. Vần và Nhịp
a. Về vần:
- Tiếng cuối của dòng 6 tiếng ở trên vần với tiếng thứ sáu của dòng tám tiếng ở dưới.
- Tiếng cuối của dòng tám tiếng lại vần với tiếng cuối của dòng sáu tiếng tiếp theo.
Ví dụ:
- (1) đà - gà, xương - sương - gương.
- (2) xa - ba, đồng - trông - sông.
b. Về nhịp:
Cả 2 bài ca dao đều ngắt theo nhịp chẵn: 2/2/2, 4/4.
Ví dụ:
Gió đưa / cành trúc / la đà
Tiếng chuông Trấn Võ / canh gà Thọ Xương.
3. Thanh điệu
Tiếng thứ sáu của dòng sáu là thanh bằng. Tiếng thứ sáu và thứ tám của dòng tám cũng phải là thanh bằng nhưng nếu tiếng thứ sáu là thanh huyền thì tiếng thứ tám là thanh ngang và ngược lại. Tiếng thứ tư của dòng sáu và dòng tám đều phải là thanh trắc.
Ví dụ:
Gió
đưa
cành
trúc
la
đà
T
B
B
T
B
B
Tiếng
chuông
Trấn
Võ
canh
gà
Thọ
Xương.
T
B
T
T
B
B
T
B
Mịt
mù
khói
tỏa
ngàn
sương
T
B
T
T
B
B
Nhịp
chày
Yên
Thái
mặt
gương
Tây
Hồ
T
B
B
T
T
B
B
B
Hoặc:
Đường
lên
xứ
Lạng
bao
xa
B
B
T
T
B
B
Cách
một
trái
núi
với
ba
quãng
đồng
T
T
T
T
T
B
T
B
Ai
ơi,
đứng
lại
mà
trông
B
B
T
T
B
B
Kìa
núi
thành
Lạng
kìa
sông
Tam
Cờ
B
T
B
T
B
B
B
B
4. Lục bát biến thể
Ở bài ca dao 3, tính chất biến thể thể hiện ở hai dòng đầu:
“Đò từ Đông Ba, đò qua Đập Đá,
Đò về Vĩ Dạ, thẳng ngã ba Sinh.”
- Về số tiếng: Cả hai dòng đều tám tiếng chứ không phải là một dòng sáu tiếng và một dòng tám tiếng.
- Về thanh: tiếng thứ tám của dòng đầu tiên (đá) và tiếng thứ sáu của dòng thứ hai (ngã) không phải là thanh bằng như quy luật mà thanh trắc.
5. Nghệ thuật trong ca dao
Trong cụm từ “mặt gương Tây Hồ”, tác giả dân gian sử dụng biện pháp tu từ ẩn dụ.
Tác dụng: Diễn tả được vẻ đẹp nên thơ, mờ ảo, của Hồ Tây trong sáng sớm.
Những từ ngữ, hình ảnh miêu tả thiên nhiên (xứ Huế):
- Liệt kê các địa danh nổi tiếng của xứ Huế: Đông Ba, Đập Đá, Vĩ Dạ, ngã ba Sình.
- Từ láy “lờ đờ”
- Hình ảnh “bóng ngả trăng chênh”, “tiếng hò xa vọng”, …
⇒ Tác dụng: Giúp người đọc cảm nhận được vẻ đẹp nên thơ nhưng trầm buồn của xứ Huế, Huế đẹp với sông nước mênh mang, với những điệu hò mái nhì, mái đẩy thiết tha, lay động lòng người.
6. Tình cảm của tác giả trong văn bản.
Tình cảm tác giả dân gian gửi gắm trong lời nhắn gửi:
“Ai ơi, đứng lại mà trông”
⇒ Đó là tình cảm yêu mến thiết tha, tự hào về vẻ đẹp của xứ Lạng.
Một số câu ca dao có sử dụng từ “Ai” hoặc có lời nhắn “Ai ơi…”
Ai về Bình Định mà coiĐàn bà cũng biết múa roi, đi quyền.
Ai ơi giữ chí cho bềnDù ai xoay hướng đổi nền mặc ai.
Cày đồng đang buổi ban trưaMồ hôi thánh thót như mưa ruộng càyAi ơi bưng bát cơm đầyDẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần.
⇒ Đây là một kiểu quen thuộc trong ca dao
7. Vẻ đẹp của quê hương đất nước trong các bài ca dao
Hình ảnh các miền quê hiện lên trong các bài ca dao rất phong phú:
- Con đường lên xứ Lạng sơn thủy hữu tình;
- Con đò trên sông Hương và những miền quê xứ Huế êm đềm, …
- Vẻ đẹp thơ mộng, tưởng như mơ màng, lặng lẽ nhưng ẩn chứa sức sống bền bỉ, mãnh liệt của Hồ Tây;
Dù viết về những miền quê khác nhau (Hà Nội, Lạng Sơn, Huế), miêu tả những phong cảnh đặc sắc của mỗi miền nhưng chùm ca dao đã thể hiện tình yêu thiết tha, sâu nặng đối với quê hương đất nước.
Tình yêu quê hương được thể hiện:
- Đó có khi lặng lẽ, kín đáo (bài 1),
- Cũng có khi thốt lên thành lời thơ tha thiết: “ai ơi đứng lại mà trông” trong bài 2. Hay “Tiếng hò xa vọng nặng tình nước non” bài 3.
IV. Viết kết nối với đọc
Viết đoạn văn (khoảng 5-7 câu) nêu cảm nghĩ của em về một danh lam thắng cảnh của quê hương đất nước.
Đoạn văn tham khảo:
Sa Pa - thành phố mộng mơ của đất nước Việt Nam xinh đẹp. Em đã có dịp đến thăm, và cảm thấy rất yêu thích thành phố này. Khi đến thăm thành phố Sa Pa, chúng ta sẽ không thể bỏ qua những điểm du lịch nổi tiếng như thác Bạc, bãi đa cổ, đỉnh Phan-xi-păng... Có thể nói nơi đây là điểm hẹn hò lý tưởng của các cặp đôi yêu nhau. Cũng bởi khung cảnh rộng lớn và vẻ đẹp thơ mộng. Những cảnh thiên nhiên ngập tràn màu sắc rực rỡ. Đứng trên đỉnh Phan -xi -păng lộng gió, nhìn xuống, ta cảm thấy khung cảnh này giống như một bức tranh cổ tích. Ai đã đến đây đều có rất nhiều tấm ảnh chụp lưu lại kỉ niệm về nóc nhà của bán đảo Đông Dương.Một chuyến du lịch sẽ ta được mở rộng tầm mắt, và yêu thêm đất nước của mình.
Biên soạn: GV Nguyễn Duy Tuấn
SĐT: 0945 441181
Đơn vị: Trung Tâm Đức Trí - 0286 6540419
Địa chỉ: 26/5 đường số 4, KP 3, P. Bình Hưng Hòa A, Q. Bình Tân, TP. HCM
Fanpage: https://www.fb.com/ttductri
