DƯ LUẬN PHƯƠNG TÂY VỀ CHIẾN DỊCH TÂY NGUYÊN

Nhà báo Tames M. Markham từng dẫn lại lời của Đại tướng Võ Nguyên Giáp khi nói về vị trí của Tây Nguyên “Ai kiểm soát được Tây Nguyên thì nắm giữ được chìa khóa kiểm soát Đông Dương”. Và theo nhà nghiên cứu William E. Le Gro, Buôn Ma Thuột được chọn làm điểm tấn công đầu tiên và nơi giao tranh chủ yếu trong toàn bộ chiến dịch Tây Nguyên. Theo đánh giá của nhà báo kỳ cựu Tames M. Markham “Buôn Mê Thuột, nằm giữa ngã ba đường quan trọng của vùng cao nguyên, là thủ phủ của tỉnh Đắk Lắk và là trung tâm văn hóa của bộ tộc Ê-đê của người Thượng, bộ tộc phát triển nhất, ít bị phá vỡ nhất và có lẽ có sức ảnh hưởng lớn nhất trong số những người dân vùng cao. Thành phố và quận xung quanh có dân số 150.000 người”. Quan trọng hơn, theo đánh giá của Tames M. Markham, xét trên khía cạnh quân sự “việc kiểm soát Buôn Mê Thuột và có thể là toàn bộ Đắk Lắk sẽ phá hỏng nỗ lực của Sài Gòn nhằm giữ vững tỉnh Quảng Đức (nằm ở phía tây nam Đắk Lắk), nơi đang diễn ra cuộc giao tranh quyết liệt giành thị trấn ngã tư quan trọng Kiến Đức. Quân Giải phóng đã chiếm Đức Lập, một quận lỵ ở Quảng Đức, vào ngày 9 tháng 3. Việc chiếm được Buôn Mê Thuột khiến cho chính phủ Sài Gòn sẽ chỉ còn kiểm soát được hai thành phố cao nguyên quan trọng khác là Pleiku và Kon Tum. Trong khi Kon Tum có ý nghĩa truyền thống đối với cộng đồng dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên, thì Pleiku chỉ đơn thuần là một thành phố “đồn trú” rộng lớn nhưng lại kém phát triển, phồn vinh”.

Theo đánh giá của dư luận phương Tây, ở Tây Nguyên, sự bất mãn của người dân vùng núi đối với chính quyền Sài Gòn là một yếu tố quan trọng trong cuộc đấu tranh giành vùng cao nguyên. “Một nhà phân tích phương Tây quen thuộc với khu vực này đã nhận xét rằng việc Quân Giải phóng có thể đưa một số lượng lớn xe tăng vào Buôn Mê Thuột chứng tỏ hoặc ít nhất ám chỉ đến khả năng người dân ở vùng này đã “hòa giải” hoặc ngầm ủng hộ những người Cộng sản”.

Đánh giá về lực lượng mà Quân Giải phóng triển khai ở khu vực Tây Nguyên, trong bài báo “Miền Nam Việt Nam báo cáo mất phần lớn Tây Nguyên, các con đường di tản chính bị gián đoạn” đăng tải trên Tờ Thời báo New York cho rằng, Quân Giải phóng có khoảng 45.000 lính đang hoạt động ở Tây Nguyên. Nhưng bài báo này cũng cho rằng con số có thể còn nhiều hơn thế khi một lượng lớn Quân Giải phóng tiếp tục được bổ sung cho chiến trường Tây Nguyên. Sư đoàn 316 - lực lượng từng tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ cũng được triển khai ở Tây Nguyên trong Chiến dịch Tây Nguyên.

Về tình hình chiến trường trong thời gian diễn ra Chiến dịch Tây Nguyên, theo mô tả của tác giả Ira A. HuntJr, Chiến dịch Tây Nguyên được mở màn vào ngày 4 tháng 3 khi Trung đoàn 95B và Sư đoàn 3 của Quân Giải phóng cắt đứt tuyến đường tiếp tế chính từ Pleiku đến vùng duyên hải Đường 19 và ở một số nơi khác. Cùng lúc đó, Sư đoàn 10 của Quân Giải phóng cũng đã cắt đứt xa lộ lớn thứ hai nối vùng Buôn Mê Thuột với vùng Duyên hải Nam Trung Bộ - Đường 21. Do đó, vào ngày đầu tiên, lực lượng Quân Giải phóng đã chiếm được hai con đường chính dẫn đến trung tâm của khu vực Tây Nguyên. Sau đó đến ngày 8 tháng 3, các đơn vị của Sư đoàn 320 Quân Giải phóng đã tiến công vào các đơn vị của Quân đội Sài Gòn trên Đường 14, đây là tuyến đường chính nối Pleiku với Buôn Mê Thuột, được coi là xương sống của Tây Nguyên. Kết quả là các lực lượng của Quân đội Sài Gòn không có đường bộ để liên lạc với Quân đoàn 2 đóng tại Pleiku hay cầu viện lực lượng đang đóng ở Nha Trang.

Từ đó, nhà nghiên cứu Ira A. HuntJr đánh giá rằng chiến trường Tây Nguyên lúc đó đã bị Quân Giải phóng cô lập. Trên đà thắng lợi, vào ngày 10 tháng 3, tức là 6 ngày sau khi phát động các cuộc tiến công đầu tiên vào Tây Nguyên, Quân Giải phóng đã bắn một loạt pháo lớn tấn công Buôn Mê Thuột. Tiếp đó là cuộc tấn công kết hợp xe tăng và bộ binh của Sư đoàn 10, được sự yểm trợ của Sư đoàn 316 và Sư đoàn 320 của Quân Giải phóng. Địch đã chống trả quyết liệt, nhưng vẫn thất bại. Quân Giải phóng đã tiến được vào Buôn Mê Thuột vào tối ngày 11 tháng 3, đánh dấu thất bại bước đầu của chính quyền Sài Gòn trong việc phòng thủ Tây Nguyên. Chính quyền Thiệu sau đó đã yêu cầu quân đội và người dân di tản khỏi Tây Nguyên, thể hiện sự kém cỏi của chính quyền Sài Gòntrong những ngày tháng cuối cùng của cuộc chiến.